Jednym z najważniejszych wydarzeń, jakie miały miejsce w okresie legalnej działalności Związku był I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” (5-10 września i 26 września – 7 października) jesienią 1981 roku w Gdańsku. Zjazd przede wszystkim kończył trwający blisko rok proces wyboru władz Związku oraz wypracował plan działań na kolejny okres działalności. Jednak oprócz prac związanych z bieżącym funkcjonowaniem organizacji, podczas Zjazdu przyjęto szereg dokumentów mających szersze znaczenie. Jednym z nich było uchwalone 8 września Posłanie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” do ludzi pracy Europy Wschodniej. Za jego pośrednictwem Polacy zwracali się wprost do innych narodów ujarzmionych przez komunizm. I choć tekst Posłania z olbrzymim trudem przedostawał się do jego adresatów – wywołał wściekłość przywódców komunistycznych partii bloku sowieckiego. W ZSRR zmuszano robotników do udziału w wiecach, na których potępiano Posłanie. Leonid Breżniew uznał je za prowokację i próbę rozprzestrzenienia idei „Solidarności” na kraje bloku komunistycznego. Antysolidarnościowe wiece odbyły się również w Bułgarii, Czechosłowacji i na Węgrzech. Do Polski słano listy protestacyjne. Także Biuro Polityczne PZPR uznało uchwalony w Gdańsku dokument za „obłędną prowokację wobec sojuszników Polski”.

Trzy miesiące później I sekretarz KC PZPR i premier PRL gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził w Polsce stan wojenny. NSZZ „Solidarność” oficjalnie została zlikwidowana, a 10 tys. jego działaczy internowano. Mimo to, związek trwał w konspiracji i walnie przyczynił się do upadku komunizmu Polsce i w Europie w 1989 roku.

21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego zostało sformułowanych w nocy z 16 na 17 sierpnia 1980 roku przez Andrzeja i Joannę Gwiazdów, Bogdana Lisa, Alinę Pieńkowską, Lecha Wałęsę i Bogdana Borusewicza na podstawie żądań zgłoszonych przez strajkujących w całym kraju. Treść postulatów umieszczono na drewnianych tablicach nad bramą Stoczni Gdańskiej. W 2003 roku tablice te trafiły na światową listę dziedzictwa kulturowego UNESCO „Pamięć Świata”.

Listę postulatów otwierało żądanie utworzenia wolnych związków zawodowych. Pozostałe dotyczyły przestrzegania konstytucyjnych praw i wolności, zaprzestania represji wobec osób prześladowanych za przekonania, zwolnienia więźniów politycznych, zniesienia przywilejów partyjnych oraz szeregu żądań ekonomicznych i socjalnych, zmierzających do poprawy warunków bytowych społeczeństwa.

31 sierpnia 1980 roku w Stoczni Gdańskiej zostało podpisane porozumienie pomiędzy Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym, reprezentującym ponad 700 zakładów, oraz delegacją rządową, na mocy którego powstały niezależne samorządne związki zawodowe, a rząd zobowiązał się do realizacji najważniejszych postulatów. Efektem przyjęcia przez władze komunistyczne 21 postulatów było powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.

Zapowiedź podwyżki cen wywołała wrzenie w całym kraju. 25 czerwca 1976 roku w wielu miejscach Polski zastrajkowały zakłady pracy. Największe protesty – także na ulicach miast – miały miejsce w Płocku, Ursusie i Radomiu. W tym ostatnim mieście manifestanci m.in. podpalili budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Władze brutalnie stłumiły protesty, bijąc ich uczestników w trakcie zajść oraz, po aresztowaniu, na specjalnie organizowanych tzw. „ścieżkach zdrowia”.

Władze przestraszone skalą protestu wycofały się z planowanych podwyżek i wprowadziły reglamentację cukru. Nie oznaczało to jednak, iż protesty robotnicze z czerwca uznano za uzasadnione. Zostały one oficjalnie potępione, a protestujących nazwano chuliganami. Przez następne tygodnie SB (policja polityczna) represjonowała osoby zaangażowane w protesty, wielu wyrzucono z pracy, a sądy skazywał na więzienie.

Z pomocą prześladowanym ruszyły młode osoby związane głównie ze środowiskiem harcerskim warszawskiej Czarnej Jedynki, ze środowiskiem tzw. „komandosów”, z warszawskim Klubem Inteligencji Katolickiej i Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Organizowały one pomoc finansową i prawną dla prześladowanych. Wspomagano pozostałe bez środków do życia rodziny aresztowanych. We wrześniu 1976 roku środowiska niosące pomoc postanowiły stworzyć organizację, która zajmie się problemem przestrzegania praw człowieka w komunistycznej Polsce. Jej liderami stali się m.in. Piotr Naimski i Antoni Macierewicz (środowiska harcerskie) oraz Jacek Kuroń i Adam Michnik (środowisko „komandosów”). W ten sposób powstał Komitet Obrony Robotników – pierwsza od lat 40. jawnie działająca opozycyjna organizacja w Polsce. Część jego członków i współpracowników, zwłaszcza zajmujących się poligrafią i kolportażem wydawnictw działało w podziemiu. KOR zajmował się zbieraniem informacji o łamaniu praw człowieka, pomocą dla represjonowanych, kolportażem podziemnych czasopism, ulotek i wydawnictw, organizował protesty i głodówki. Członków i współpracowników KOR często spotykały represje – trafiali do aresztów, tracili pracę, byli bici przez „nieznanych sprawców” oraz inwigilowani przez SB. Komitet, przekształcony później w Komitet Samoobrony Społecznej KOR działał do 1981 roku i rozwiązał się, ponieważ jego zadania przejął NSZZ „Solidarność”.