Kazimierz III Wielki – Polish Freedom

Statuty Kazimierza III Wielkiego – wybór

Karolina — Sat, 07 May 2022 12:27:21 +0000

Jan Długosz w „Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” pod rokiem 1347 zapisał: „Król polski Kazimierz chciał położyć kres godnym potępienia ciężkim nadużyciom, w postaci różnego rodzaju oszczerstw i krzywd, w których całe Królestwo Polskie za wszystkich jego poprzedników, królów i książąt /…/ cierpiało bardzo dotkliwy ucisk w wymierzaniu sprawiedliwości i rozstrzyganiu sporów i wszelkiego rodzaju nieporozumień z tego mianowicie powodu, że sądy ziemskie po przeprowadzeniu postępowania dowodowego wyrokowały nie na mocy pisanych praw i statutów, ale kierowały się osobistymi odczuciami sądzących i przewodniczących sądom ulegających często namiętnościom, sympatiom i przekupstwom. Pragnął zatem wprowadzić porządek w całym Królestwie przez jednakowe i sprawiedliwe prawa” *. W tym celu król zwołał jakoby zjazd do Wiślicy w 1347 roku, na którym ogłosił statuty systematyzujące prawo zwyczajowe dwóch głównych dzielnic zjednoczonego królestwa, czyli Wielkopolski i Małopolski. Pisząc cytowaną relację Długosz uległ powszechnie podzielanemu w jego czasach mitowi, ze statuty stanowiły efekt jednorazowej kodyfikacji prawa. Faktycznie statuty Kazimierza Wielkiego powstawały przez dłuższy czas i zostały oparte na wyrokach wydawanych przez króla jako najwyższego sędziego. Wyroki te następie usystematyzowano dodając do dyspozycji ustawodawczej uzasadnienia, które często wywodzono z para rzymskiego lub kanonicznego (zob. np. par. 71, 72, 148, a także 77).

Statut piotrkowski będący dotyczący prawa wielkopolskiego powstała między 1356 a 1362 rokiem, a ogłoszono go na wiecu w Piotrkowie. Późniejszy – najpóźniej wydana w 1362 roku – jest zbiór statutów dotyczących prawa małopolskiego, ogłoszony na wiecu w Wiślicy.

Statuty zawierają przepisy zarówno dotyczące ustroju państwa, jak i prawa sądowego (zwłaszcza karnego). Nie były kodyfikacją w nowoczesnym znaczeniu, bo nie wyczerpywały żadnego z działów prawa, wprowadzały jednak za prawem kanonicznym, zasadę wyższości normy stanowionej nad zwyczajem, który stał się normą pomocniczą.

Z ciekawszych spraw dotyczących ustroju społecznego warto wspomnieć regulacje tzw. nagany szlachectwa oraz kary za zabójstwo (główszczyzna), co wiązało się z jednej strony z rosnącą pozycją rycerstwa (szlachty) w życiu publicznym, a z drugiej z brakiem wyspecjalizowanej heroldii, która kontrolowałaby przynależność do stanu szlacheckiego. Statut wiślicki potwierdzał także obowiązek służby wojskowej rycerstwa, z zastrzeżeniem jednak uzyskanego jeszcze w XIII stuleciu przez rycerstwo przywileju wynagrodzenia za służbę poza granicami kraju.

Mimo swej niepełności, statuty Kazimierza Wielkiego stały się ważnym elementem budowy zjednoczonego Królestwa i nowelizacji obowiązujących norm prawnych. W wieku XV scalono statut piotrkowski i wiślicki.

Sejm w Wiślicy / Biblioteka Narodowa

Dyplom założenia Uniwersytetu w Krakowie

Karolina — Sat, 07 May 2022 11:58:09 +0000

Zjednoczenie państwa polskiego przez królów Władysława Łokietka i Kazimierza III Wielkiego wymagało m.in. kodyfikacji prawa i zapewnienia Królestwu wykwalifikowanej kadry urzędniczej. Zwłaszcza tę drugą potrzebę uważa się powszechnie za motyw przewodni erygowania przez króla Kazimierza uczelni wyższej w stołecznym Krakowie. Kazimierz III aktem fundacyjnym z dnia 12 maja 1364 roku powołał pierwszy w Polsce – i drugi w Europie środkowej – uniwersytet (studium generale), zwany najpierw Akademią Krakowską. Wzorowany był na uniwersytetach włoskich, przede wszystkim bolońskim, kładących nacisk na uczenie prawa. Nowo powstały uniwersytet krakowski miał trzy wydziały: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa (w tym prawa kanonicznego i prawa rzymskiego). Brakowało mu wydziału teologicznego, uznanego w tym przypadku za mniej potrzebny i wymagającego specjalnej zgody papieża. Kazimierz zapewnił uczelni ekonomiczne podstawy działania i dość dużą autonomię prawną, biorąc też pod specjalną ochronę nauczycieli i studentów. Akademia nie zdążyła się rozwinąć, ponieważ po śmierci Kazimierza w 1370 roku jego następca, Ludwik Węgierski, nie wykazywał dużego zainteresowania uczelnią. Jej odrodzenie nastąpiło w 1400 roku dzięki zapisowi testamentowemu królowej Jadwigi, córki Ludwika, zrealizowanemu przez jej męża, króla Władysława Jagiełłę. Dzięki temu odrodzona uczelnia, w czasach staropolskich zwana wciąż Akademią, obecnie nosi tytuł Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pieczęć Uniwersytetu Jagiellońskiego / Archiwum Główne Akt Dawnych

Przywilej Generalny dla Żydów w Wielkopolsce – Statut Kaliski

admin — Tue, 22 Mar 2022 12:52:58 +0000

Wydany przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego w 1264 roku przywilej generalny dla Żydów, tzw. „Statut kaliski”, wzorował się na wcześniej wydanych prawach, jakie Żydzi otrzymali w Czechach, Austrii i na Węgrzech. Składał się z 36 artykułów i regulował sprawy sądownictwa nad ludnością żydowską, zasady działalności kredytowej i handlowej Żydów oraz ich stosunki z chrześcijanami. Porządkował podstawowe problemy gospodarcze, organizacyjne i kulturowo-religijne wszystkich gmin żydowskich w Wielkopolsce. Początkowo statut obowiązywał tylko w Wielkopolsce, król Kazimierz Wielki potwierdził przywilej kaliski i rozszerzył na wszystkich Żydów w Królestwie Polskim. Statut był aktem, który odegrał ważną rolę jako zachęta do migracji Żydów do Polski. W konsekwencji Polska a potem państwo polsko –litewskiego stało się w epoce wczesnonowożytnej największym co do liczebności ośrodkiem diaspory żydowskiej w świecie, zapewniającym wyjątkowo korzystne warunki życia i praktykowania religii i obyczajów żydowskich.

Dokument w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. J. Słowackiego w Tarnowie