chłopi – Polish Freedom

Złota Hramota

Karolina — Sun, 08 May 2022 19:26:55 +0000

Wybuch powstania styczniowego w 1863 roku na ziemiach pod zaborem rosyjskim wiązał się od początku z próbami pozyskania dla sprawy narodowej mas chłopskich. Powstańczy Rząd Narodowy wyciągnął wnioski ze zbyt nikłego poparcia ludu dla powstania listopadowego oraz tragicznej w skutkach rabacji galicyjskiej, kiedy to zwiedzeni przez Austriaków chłopi zwrócili się przeciw „szlacheckim” powstańcom. Co więcej, w braku regularnego wojska zakładano oparcie powstania o udział licznych rzesz ludowych. Stąd już w styczniu 1863 roku Rząd Narodowy ogłosił dekret uwłaszczeniowy dla chłopów w Królestwie Polskim. Dwa miesiące późnej, 12 kwietnia 1863 roku, wydano w Warszawie podobny dekret, zwany Złotą Hramotą, skierowany do ludu wiejskiego Wołynia i Ukrainy. Tekst dekretu napisano cyrylicą w języku ruskim i wydrukowano złotymi czcionkami, co nawiązywało do popularnej „Złotej książeczki” ks. Piotra Ściegennego. Wydanie dekretu wiązało się z planami powstańczymi, zakładającymi zryw narodowy na całym obszarze przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, zagarniętym przez Rosję. Dekret ogłaszał wolność osobistą chłopów, dawał im samorząd sądowy i uwłaszczał na ziemi, na której gospodarowali. Odwoływano się zatem do potrzeb socjalnych, zapewniając chłopom lepsze warunki niż proponowane w dekrecie cara Aleksandra II z 1861 roku. Sam dokument został zresztą nieco zmodyfikowany samowolnie przez Mariana Sokołowskiego, komisarza Rządu Narodowego – m.in. zmniejszył on o połowę minimalny areał ziemi, mającej być przyznaną uczestnikom walki z Rosjanami. Niestety, silniejsze okazały się animozje między prawosławnym ludem ukraińskim a katolicką szlachtą polską, umiejętnie wykorzystane i podsycane przez rząd rosyjski. Podobnie jak w 1846 roku w Galicji, tak i teraz dla większości adresatów Złotej Hramoty powstanie było sprawą Polaków i szlachty. Złota Hramota nie przyniosła zatem spodziewanych efektów, jakkolwiek zapisała się jako jeszcze jedna nieudana inicjatywa polska, zmierzająca do pozyskania Ukraińców przeciw Rosjanom.Wybuch powstania styczniowego w 1863 roku na ziemiach pod zaborem rosyjskim wiązał się od początku z próbami pozyskania dla sprawy narodowej mas chłopskich. Powstańczy Rząd Narodowy wyciągnął wnioski ze zbyt nikłego poparcia ludu dla powstania listopadowego oraz tragicznej w skutkach rabacji galicyjskiej, kiedy to zwiedzeni przez Austriaków chłopi zwrócili się przeciw „szlacheckim” powstańcom. Co więcej, w braku regularnego wojska zakładano oparcie powstania o udział licznych rzesz ludowych. Stąd już w styczniu 1863 roku Rząd Narodowy ogłosił dekret uwłaszczeniowy dla chłopów w Królestwie Polskim. Dwa miesiące późnej, 12 kwietnia 1863 roku, wydano w Warszawie podobny dekret, zwany Złotą Hramotą, skierowany do ludu wiejskiego Wołynia i Ukrainy. Tekst dekretu napisano cyrylicą w języku ruskim i wydrukowano złotymi czcionkami, co nawiązywało do popularnej „Złotej książeczki” ks. Piotra Ściegennego. Wydanie dekretu wiązało się z planami powstańczymi, zakładającymi zryw narodowy na całym obszarze przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, zagarniętym przez Rosję. Dekret ogłaszał wolność osobistą chłopów, dawał im samorząd sądowy i uwłaszczał na ziemi, na której gospodarowali. Odwoływano się zatem do potrzeb socjalnych, zapewniając chłopom lepsze warunki niż proponowane w dekrecie cara Aleksandra II z 1861 roku. Sam dokument został zresztą nieco zmodyfikowany samowolnie przez Mariana Sokołowskiego, komisarza Rządu Narodowego – m.in. zmniejszył on o połowę minimalny areał ziemi, mającej być przyznaną uczestnikom walki z Rosjanami. Niestety, silniejsze okazały się animozje między prawosławnym ludem ukraińskim a katolicką szlachtą polską, umiejętnie wykorzystane i podsycane przez rząd rosyjski. Podobnie jak w 1846 roku w Galicji, tak i teraz dla większości adresatów Złotej Hramoty powstanie było sprawą Polaków i szlachty. Złota Hramota nie przyniosła zatem spodziewanych efektów, jakkolwiek zapisała się jako jeszcze jedna nieudana inicjatywa polska, zmierzająca do pozyskania Ukraińców przeciw Rosjanom.

Dokument w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych

Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego

Karolina — Sun, 08 May 2022 19:16:10 +0000

22 stycznia 1863 roku Centralny Komitet Narodowy proklamował wybuch powstania przeciwko Rosji i wydał manifest, w którym ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym. Dokument wzywał wszystkich mieszkańców przedrozbiorowej Rzeczypospolitej do walki z caratem o wolność. Zapowiadał powstanie niepodległego państwa i rozwiązanie najpilniejszych spraw społecznych, w tym równouprawnienie wszystkich obywateli, niezależnie od pochodzenia etnicznego i religii. Manifest jest skierowany do „Narodu Polski, Litwy i Rusi”, co oznacza, że powstanie było aktem politycznym nawiązującym do tradycji narodu politycznego przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Bardzo duże znaczenie miały postanowienia dotyczące uwłaszczenia chłopów, których chciano w ten sposób przyciągnąć do udziału w powstaniu. Manifest nadawał chłopom użytkowaną ziemię na własność, a bezrolnym biorącym udział w walce obiecywał nadziały z dóbr narodowych, dziedzicom zaś odszkodowanie ze skarbu niepodległej Polski.
Autorką Manifestu była Maria Ilnicka.

Dokument w zbiorach Biblioteki Narodowej

Konstytucja Księstwa Warszawskiego

Karolina — Sun, 08 May 2022 18:55:16 +0000

Zwycięska wojna cesarza Napoleona Bonapartego przeciw Prusom i Rosji w latach 1806-1807 zakończyła się pokojem w Tylży, na mocy którego odbudowano państwo polskie w ograniczonej formie Księstwa Warszawskiego. Jego władcą został król saski Fryderyk August I, wnuk króla polskiego Augusta III i po kądzieli potomek Jana III Sobieskiego. Księstwo było powiązane unią z Saksonią i uzależnione od Francji, zabezpieczającej jego byt wobec zakusów państw zaborczych: Rosji, Austrii i Prus. 22 lipca 1807 r. w Dreźnie (stolica Saksonii), Napoleon nadał Księstwu konstytucję. Wzorowana ona była na prawodawstwie francuskim i konstytucjach nadawanych przez Napoleona uzależnionym odeń krajom, jednak uwzględniała specyfikę polską, zachowując uprzywilejowaną pozycję Kościoła katolickiego i szlachty. Mimo zadekretowania równości wobec prawa i wprowadzenia do izby poselskiej sejmu przedstawicielstwa mieszczan (po raz pierwszy w dziejach polskiego parlamentaryzmu), przewaga szlachty uwidaczniała się w zachowaniu proporcji 60:40 wśród przedstawicieli obu stanów. Zniesienie poddaństwa osobistego chłopów artykułem IV konstytucji było zmianą fundamentalną, ale wydany kilka miesięcy później dekret stanowił, że również majątek ruchomy chłopa jest własnością pańską, co utrzymało przewagę szlachty nad chłopami.

Konstytucja wprowadzała dziedziczność tronu w saskiej dynastii Wettynów, nawiązując do postanowień Konstytucji 3 Maja. Sejm utrzymano dwuizbowy, z podziałem na senat i izbę poselską. Na wzór przedrozbiorowej Rzeczypospolitej wprowadzono do senatu z urzędu biskupów, wojewodów i kasztelanów (były to już tylko godności tytularne). Na wzór ustroju francuskiego wzmocniono władzę wykonawczą. Rząd tworzyli ministrowie. Na wzór francuski powołano też Radę Stanu pod przewodnictwem króla, z udziałem ministrów, sekretarza i czterech referendarzy. Radzie powierzono opracowywanie projektów ustaw, rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między sądami, orzecznictwo kasacyjne i oddawanie pod sąd ministrów. Podobnie na wzór francuski podzielono kraj na departamenty, a te na powiaty, stawiając na ich czele odpowiednio prefektów i podprefektów.

Nadanie Konstytucji Księstwa Warszawskiego przez Napoleona / Muzeum Narodowe w Warszawie

Uniwersał połaniecki

Karolina — Sun, 08 May 2022 18:28:25 +0000

Akt wydany 7 maja 1794 roku w okresie powstania przeciwko Rosji w okolicach miasta Połaniec w imieniu rządu krajowego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Podpisany przez Tadeusza Kościuszkę po zwycięstwie 4 kwietnia 1794 roku nad wojskami rosyjskimi w bitwie pod Racławicami, w której znaczącą rolę odegrały składające się z chłopów oddziały kosynierów. Uniwersał nadawał chłopom wolność osobistą, zmniejszał wymiar pańszczyzny i zawieszał jej wykonanie powołanym do wojska, jak również przyznawał prawo do opuszczania wsi po uregulowaniu należnych powinności oraz zapewniał nieusuwalność chłopów z ziemi i pozwolenie na samodzielne uczestniczenie w określonych przypadkach w sądach. Oprócz tego ustanawiał urząd dozorcy, który miał dbać o przestrzeganie praw chłopów w myśl przyjętych przepisów.

Uniwersał miał niewielki wpływ na sytuację chłopów ze względu na szybki upadek insurekcji. Stał się jednak legendą, do której odwoływały się późniejsze ruchy insurekcyjne i demokratyczne, dążące do poprawy bytu chłopów, nadania im wolności, własności i praw obywatelskich oraz wciągnięcia ich do walki i pracy na rzecz niepodległości Polski.

Dokument w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych