Wprowadzenie stanu wojennego w 1981 roku i tym przetrącenie samym kręgosłupa „Solidarności” zapoczątkowało dekadę marazmu. Opozycja została zdelegalizowana i zdziesiątkowana aresztowaniami, jednocześnie jednak władze nie miały pomysłu na skuteczne reformy gospodarcze i społeczne. Pod koniec dekady było już jasne, że wydobycie kraju z zapaści gospodarczej będzie możliwe jedynie na skutek szeroko zakrojonych reform, których koszty społeczne będą bardzo wysokie. W połączeniu ze zmianą polityki Kremla, którą wprowadziła ekipa Gorbaczowa, dało to podstawy do bezprecedensowej zmiany polityki. Okrągły Stół stanowił próbę wprowadzenia przedstawicieli opozycji do systemu władzy.

Strona rządowa pod wpływem fali strajków z wiosny i lata 1988 r., rozpoczęła rozmowy z częścią opozycji. Ich pierwszy etap, trwający od sierpnia 1988 do końca stycznia 1989, było ustalenie kwestii organizacyjnych: ram czasowych, sposobu wyboru delegatów, poruszanych tematów oraz warunków wstępnych. Władze chciały przede wszystkim podzielić się z opozycją odpowiedzialnością za kryzys, gwarantując sobie pozostanie przy władzy. Natomiast opozycja uważała, że udział w negocjacjach, a potem w niedemokratycznych wyborach, będzie ceną za zgodę na legalną działalność NSZZ Solidarność.

Właściwe obrady Okrągłego Stołu trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Po przeciwległych stronach stoły usiedli przedstawiciele strony opozycyjno-solidarnościowej z Lechem Wałęsą na czele, a po drugiej strony koalicyjno-rządowej z gen. Czesławem Kiszczakiem, Ministrem Spraw Wewnętrznych; ponadto w obradach uczestniczyli obserwatorzy kościelni. Dyskutowano w ramach trzech zespołów: reform politycznych, gospodarki i polityki społecznej oraz w zespole do spraw pluralizmu związkowego. W rezultacie obrad na niemal 200 stronach spisano postulowane ramy transformacji, zakres reform gospodarczych i dziesiątki zagadnień szczegółowych.

Najważniejsze były jednak ustalenia polityczne, m.in. uzgodniono że „Solidarność” zostanie zalegalizowana oraz zostaną rozpisane nowe wybory parlamentarne. W wolnych wyborach miało zostać obsadzone 35 procent miejsc w Sejmie, podczas gdy pozostałe miały przypaść PZPR i jej sojusznikom oraz, że powstanie druga izba parlamentu, wybrany w wolnych wyborach Senat. Tak zbudowany parlament miał zapewnić utrzymanie władzy przez komunistów, a ponadto miał zostać utworzony urząd Prezydenta RP, którym – jak można było wnioskować – zostanie gen. Wojciech Jaruzelski.

Miażdżące zwycięstwo opozycji w wyborach z 4 czerwca 1989 unieważniło większość politycznej części ustaleń Okrągłego Stołu, prowadząc do przejęcia władzy przez Solidarność już we wrześniu 1989 roku. Jednak niektóre z nich, takie jak objęcie urzędu Prezydenta przez Wojciecha Jaruzelskiego, spowodowało spowolnienie procesu reform i rozliczeń z komunizmem, w tym opóźnienie w pełni demokratycznego wyboru Prezydenta i Sejmu, do czego doszło odpowiednio w grudniu 1990 r. i w październiku 1991 r.

Jednym z najważniejszych wydarzeń, jakie miały miejsce w okresie legalnej działalności Związku był I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” (5-10 września i 26 września – 7 października) jesienią 1981 roku w Gdańsku. Zjazd przede wszystkim kończył trwający blisko rok proces wyboru władz Związku oraz wypracował plan działań na kolejny okres działalności. Jednak oprócz prac związanych z bieżącym funkcjonowaniem organizacji, podczas Zjazdu przyjęto szereg dokumentów mających szersze znaczenie. Jednym z nich było uchwalone 8 września Posłanie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” do ludzi pracy Europy Wschodniej. Za jego pośrednictwem Polacy zwracali się wprost do innych narodów ujarzmionych przez komunizm. I choć tekst Posłania z olbrzymim trudem przedostawał się do jego adresatów – wywołał wściekłość przywódców komunistycznych partii bloku sowieckiego. W ZSRR zmuszano robotników do udziału w wiecach, na których potępiano Posłanie. Leonid Breżniew uznał je za prowokację i próbę rozprzestrzenienia idei „Solidarności” na kraje bloku komunistycznego. Antysolidarnościowe wiece odbyły się również w Bułgarii, Czechosłowacji i na Węgrzech. Do Polski słano listy protestacyjne. Także Biuro Polityczne PZPR uznało uchwalony w Gdańsku dokument za „obłędną prowokację wobec sojuszników Polski”.

Trzy miesiące później I sekretarz KC PZPR i premier PRL gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził w Polsce stan wojenny. NSZZ „Solidarność” oficjalnie została zlikwidowana, a 10 tys. jego działaczy internowano. Mimo to, związek trwał w konspiracji i walnie przyczynił się do upadku komunizmu Polsce i w Europie w 1989 roku.

21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego zostało sformułowanych w nocy z 16 na 17 sierpnia 1980 roku przez Andrzeja i Joannę Gwiazdów, Bogdana Lisa, Alinę Pieńkowską, Lecha Wałęsę i Bogdana Borusewicza na podstawie żądań zgłoszonych przez strajkujących w całym kraju. Treść postulatów umieszczono na drewnianych tablicach nad bramą Stoczni Gdańskiej. W 2003 roku tablice te trafiły na światową listę dziedzictwa kulturowego UNESCO „Pamięć Świata”.

Listę postulatów otwierało żądanie utworzenia wolnych związków zawodowych. Pozostałe dotyczyły przestrzegania konstytucyjnych praw i wolności, zaprzestania represji wobec osób prześladowanych za przekonania, zwolnienia więźniów politycznych, zniesienia przywilejów partyjnych oraz szeregu żądań ekonomicznych i socjalnych, zmierzających do poprawy warunków bytowych społeczeństwa.

31 sierpnia 1980 roku w Stoczni Gdańskiej zostało podpisane porozumienie pomiędzy Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym, reprezentującym ponad 700 zakładów, oraz delegacją rządową, na mocy którego powstały niezależne samorządne związki zawodowe, a rząd zobowiązał się do realizacji najważniejszych postulatów. Efektem przyjęcia przez władze komunistyczne 21 postulatów było powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.

Komunistyczne władze Polski wybór kard. Karola Wojtyły przyjęły z konsternacją. Niezręcznie byłoby im jednak odmówić Janowi Pawłowi II (takie imiona przyjął kard. Wojtyła jako papież) zgody na przyjazd do Polski. Taka zgoda nie była oczywista – władze PRL w 1966 roku dwukrotnie odmówiły zgody na przyjazd papieżowi Pawłowi VI.

Wizyta Jana Pawła II w Polsce miała miejsce w dniach 2-10 czerwca 1979 roku. Na każdej uroczystości z udziałem Ojca Świętego gromadziły się setki tysięcy wiernych. Obecność papieża Polaka i jego wystąpienia, których głębia treści i piękna polszczyzna silnie kontrastowały z zakłamaniem komunistycznej propagandy, dokonywały prawdziwej rewolucji w umysłach Polaków. Słowa Karola Wojtyły wyrażały aspiracje narodu i Kościoła do wolności tłumionej pod rządami komunistycznymi. Podczas pierwszej pielgrzymki do ojczyzny papież odwiedził m.in. Kraków, Częstochowę oraz muzeum na terenie dawnego niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz.

Szczególne znaczenie miała pierwsza msza, odprawiona w Warszawie na Placu Zwycięstwa (obecnie plac Marszałka Józefa Piłsudskiego). Podczas celebracji Jan Paweł II wygłosił homilię zawierającą historiozoficzny wykład dziejów Polski i program moralnej odnowy. Msza na placu Zwycięstwa została później uznana za symboliczny początek zmian w Polsce, które przyniosły powstanie Solidarności w 1980 roku, a w konsekwencji upadek komunizmu. Do rangi symbolu urosły ostatnie słowa tej homilii: „Niech stąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi”.

Założyciele ROPCiO odwoływali się do podpisanego przez władze PRL Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, którego sygnatariusze, zobowiązywali się między innymi do przestrzegania praw człowieka. Dlatego też ROPCiO zapowiadał działania na rzecz wymuszania na władzach przestrzegania Aktu Końcowego drogą akcji informacyjnych, apeli i listów protestacyjnych.

W retoryce i działaniach ruchu duże znaczenie miało nawiązywanie do tradycji patriotycznych, czego wyrazem było np. organizowanie obchodów Święta Niepodległości, które formalnie zostało zniesione przez komunistów jeszcze w latach 40. Ambicje założycieli Ruchu sięgały jednak dalej. Jego czołowi politycy, jak Andrzej Czuma, Leszek Moczulski, Aleksander Hall czy Wojciech Ziembiński nawiązywali do tradycji przedwojennych nurtów politycznych – piłsudczykowskiego i narodowego. Szybko wysunęli również hasła ściśle polityczne, w tym hasło niepodległości Polski. Działacze ROPCiO rozpoczęli wydawanie pisma „Opinia”, jednego z pierwszych periodyków w tzw. drugim obiegu.

Powstanie i działalność ROPCiO spotkała się z rezerwą współtwórców KOR. Działacze Ruchu oskarżani byli o dążenie do rozbicia Komitetu lub wręcz pozostawanie na usługach Służby Bezpieczeństwa. Było to efektem tak różnic politycznych – ROPCiO było wyraźnie bardziej prawicowe – jak i towarzyskich. Rychło też doszło do podziałów w jego łonie, w wyniku czego jego działacze zaangażowali się w inne inicjatywy opozycyjne, m.in. Ruch Młodej Polski i Konfederację Polski Niepodległej.

Zapowiedź podwyżki cen wywołała wrzenie w całym kraju. 25 czerwca 1976 roku w wielu miejscach Polski zastrajkowały zakłady pracy. Największe protesty – także na ulicach miast – miały miejsce w Płocku, Ursusie i Radomiu. W tym ostatnim mieście manifestanci m.in. podpalili budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Władze brutalnie stłumiły protesty, bijąc ich uczestników w trakcie zajść oraz, po aresztowaniu, na specjalnie organizowanych tzw. „ścieżkach zdrowia”.

Władze przestraszone skalą protestu wycofały się z planowanych podwyżek i wprowadziły reglamentację cukru. Nie oznaczało to jednak, iż protesty robotnicze z czerwca uznano za uzasadnione. Zostały one oficjalnie potępione, a protestujących nazwano chuliganami. Przez następne tygodnie SB (policja polityczna) represjonowała osoby zaangażowane w protesty, wielu wyrzucono z pracy, a sądy skazywał na więzienie.

Z pomocą prześladowanym ruszyły młode osoby związane głównie ze środowiskiem harcerskim warszawskiej Czarnej Jedynki, ze środowiskiem tzw. „komandosów”, z warszawskim Klubem Inteligencji Katolickiej i Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Organizowały one pomoc finansową i prawną dla prześladowanych. Wspomagano pozostałe bez środków do życia rodziny aresztowanych. We wrześniu 1976 roku środowiska niosące pomoc postanowiły stworzyć organizację, która zajmie się problemem przestrzegania praw człowieka w komunistycznej Polsce. Jej liderami stali się m.in. Piotr Naimski i Antoni Macierewicz (środowiska harcerskie) oraz Jacek Kuroń i Adam Michnik (środowisko „komandosów”). W ten sposób powstał Komitet Obrony Robotników – pierwsza od lat 40. jawnie działająca opozycyjna organizacja w Polsce. Część jego członków i współpracowników, zwłaszcza zajmujących się poligrafią i kolportażem wydawnictw działało w podziemiu. KOR zajmował się zbieraniem informacji o łamaniu praw człowieka, pomocą dla represjonowanych, kolportażem podziemnych czasopism, ulotek i wydawnictw, organizował protesty i głodówki. Członków i współpracowników KOR często spotykały represje – trafiali do aresztów, tracili pracę, byli bici przez „nieznanych sprawców” oraz inwigilowani przez SB. Komitet, przekształcony później w Komitet Samoobrony Społecznej KOR działał do 1981 roku i rozwiązał się, ponieważ jego zadania przejął NSZZ „Solidarność”.

Ryszard Siwiec był z zawodu księgowym, z wykształcenia filozofem, a w czasie wojny żołnierzem AK. Komunizmem pogardzał, nie zgadzał się na kłamstwa, jakich się dopuszczał oraz brutalność metod, jakimi utrzymywał się przy władzy. W latach 60. protestował przeciw brakowi wolności słowa i upodleniu, w jakim Polaków trzymały władze komunistyczne, kolportując pisane przez siebie ulotki.

Siwiec pilnie obserwował zmiany, jakie w ramach Praskiej Wiosny zachodziły w Czechosłowacji od stycznia 1968 r. Zniesienie cenzury, otwarcie granic, rehabilitacja więźniów politycznych oraz plan reform gospodarczych dawały nadzieję na normalne życie. System, który wywoływał jego sprzeciw, za południową granicą Polski właśnie się rozpadał. Mijały kolejne miesiące, zaś liberalizacja postępowała, zupełnie, jakby Czesi i Słowacy faktycznie wyzwolili się z jarzma komunizmu.

Zduszenie Praskiej Wiosny w sierpniu 1968 r. było dla Siwca szokiem. Marzenie o wolności, które współdzielił z Czechami i Słowakami, zostało brutalnie zdeptane przez żołnierzy Układu Warszawskiego, również polskich. Sześćdziesięcioletni księgowy nie był w stanie się z tym pogodzić. 8 września 1968 r., podczas uroczystych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia, oblał się benzyną i podpalił, nagrawszy przedtem na taśmie swoje przesłanie i rozrzucając ulotki wzywające do sprzeciwu wobec zła. Straszliwie poparzony, wkrótce zmarł w szpitalu.

Niestety, Służbie Bezpieczeństwa udało się położyć całkowitą blokadę informacyjną i czyn Siwca przeszedł zupełnie bez echa. Dopiero w 1969 r. poinformowało o nim Radio Wolna Europa. Jego historia została nagłośniona w latach 90. dzięki przejmującemu filmowi dokumentalnemu Macieja Drygasa „Usłyszcie mój krzyk”. Dzisiaj Siwiec jest pamiętany jako bohater Polski, Czech i Słowacji.

Episkopatowi polskiemu zależało do tego, aby w obchodach wzięło udział jak najwięcej przedstawicieli innych episkopatów narodowych. Wobec czego w 1965 r. wysłanych zostało 56 listów wysłanych przez polskich biskupów do hierarchów odmiennej narodowości. Informowały one o rocznicy chrztu Polski oraz zapraszały do Częstochowy na główne obchody milenium 3 maja 1966 r.

W takich warunkach doszło do powstania Orędzia biskupów polskich do niemieckich. Głównym autorem listu był abp wrocławski Bolesław Kominek, z pochodzenia Ślązak i prywatnie orędownik pojednania Polaków i Niemców. Ze względu na trudną przeszłość Polaków i Niemców List był szczególny, a zasadnicze powody powstania dokumentu były dwa. Pierwszy, moralno-religijny, wiążący się z duchem Soboru i odwołujący się do dialogu, pojednania i lepszego wzajemnego poznania w okresie przygotowania do 1966 r. Drugim powodem było utworzenie na terenach dawniej należących do Niemiec, czyli w północnej i zachodniej Polsce stałych diecezji biskupich przez Stolicę Apostolską. Polscy biskupi chcieli w ten sposób zachęcić swoich niemieckich odpowiedników do uznania granicy niemiecko-polskiej, ustanowionej po zakończeniu II wojny światowej na Odrze i Nysie Łużyckiej. To zadanie było szczególnie trudne, gdyż niemieccy duchowni nie byli temu przychylni i przez długi czas nie chcieli przyznać, że Polacy byli ofiarami agresji niemieckiej w 1939 r.

18 listopada 1965 r. 36 biskupów podpisało list w Rzymie. Podpis złożył pod nim prymas Wyszyński, a następnie abp. Kominek, a także Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. Orędzie biskupów polskich do niemieckich nie spotkało się z przychylną reakcją polskiego społeczeństwa, które jeszcze miało w pamięci wydarzenia z okresu II wojny światowej. Władze komunistyczne wykorzystały sytuację do ataku na episkopat Polski, przedstawiając go jako antypatriotyczny. Niestety, również ze strony biskupów niemieckich, zarówno z RFN jak i z NRD, list nie spotkał się z pozytywną reakcją. Po latach, jest jednak uważany za jeden z milowych kroków na drodze do pojednania polsko-niemieckiego.

Do zaostrzenia stosunków pomiędzy władzą komunistyczną a inteligencją doszło jesienią 1957 r., m.in. w związku z zamknięciem pisma „Po prostu” oraz z wycofaniem zgody na wydawanie miesięcznika literackiego „Europa”. Wobec owego zakazu z PZPR odeszła grupa literatów, w której znaleźli się Jerzy Andrzejewski, Paweł Hertz, Adam Ważyk czy Mieczysław Jastrun. W tym okresie również rozpoczęto czystkę wewnątrz partii komunistycznej i „oczyszczenia” jej z bardziej liberalnie nastawionych działaczy, tzw. rewizjonistów.

Inną z „ofiar” systemu był Klub Krzywego Koła, nieformalne stowarzyszenie tworzone przez przedstawicieli niekomunistycznej lewicy oraz „rewizjonistów” , skupione wokół Jana Józefa Lipskiego oraz filozofów Marii i Stanisława Ossowskich. Swą nazwę wzięło od ulicy na warszawskiej Starówce, gdzie od 1955 r. odbywały się spotkania dyskusyjne. Władzom komunistycznym nie odpowiadała niezależność tego środowiska, z czasem uznano je za rodzaj opozycji, i w 1962 r. doprowadzono do jego likwidacji.

W marcu 1964 r. powstał tzw. List 34, którego sygnatariuszami było 34 wybitnych przedstawicieli kultury i nauki, a którego adresatem był premier Józef Cyrankiewicz. Jego autorem był pisarz Antoni Słonimski. List sprzeciwiał się ograniczaniu przydziałów papieru dla wydawnictw literackich i pism kulturalnych oraz zaostrzającej się cenzurze List został podpisany przez ludzi w latach 50. należących do PZPR lub związanych z władzą (Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Jan Kott, Adam Ważyk), przez niezależnych lewicowych inteligentów (Jan Józef Lipski, Maria Ossowska), przedstawicieli inteligencji o nielewicowym rodowodzie (Stanisław Cat-Mackiewicz, Paweł Jasienica, Melchior Wańkowicz) i środowisk katolickich (Stefan Kisielewski, Zofia Kossak-Szczucka, Jerzy Turowicz). W zachodniej Europie jego treść upowszechniło Radio Wolna Europa i w konsekwencji tego część sygnatariuszy spotkała się z szykanami i represjami, aresztowani zostali m. in. Melchior Wańkowicz i Stanisław Cat-Mackiewicz – wybitni pisarze, którzy kilka lat wcześniej powrócili z emigracji.

List 34 był pierwszym inteligenckim protestem zbiorowym po 1945 r. i rozpoczął tradycję pisania listów otwartych do władz PRL, krytykujących łamanie praw i wolności obywatelskich.

W trudnej dla polskiego Kościoła katolickiego sytuacji, godność arcybiskupa warszawskiego i gnieźnieńskiego, a zarazem prymasa i przewodniczącego episkopatu Polski objął w 1948 r., młody, 46-letni biskup lubelski Stefan Wyszyński. Posiadał wykształcenie prawnicze i interesował się społeczną nauką Kościoła i życiem robotników przed II wojną światową. Dążąc do zachowania przez Kościół pewnych swobód, Wyszyński doprowadził w 14 kwietnia 1950 r. do zawarcia tzw. Porozumienia pomiędzy Episkopatem oraz władzami komunistycznymi.

Pomimo podpisania dokumentu, antyreligijna polityka władz nie ustała. W 1952 r., gdy Wyszyński został mianowany przez papieża Piusa XII kardynałem, oficjalna prasa zaatakowała prymasa za „antypolską” postawę i politykę. W łonie władz komunistycznych w tym okresie również powstawały pomysły aresztowania arcybiskupa warszawskiego i gnieźnieńskiego. 9 lutego 1953 r. został ogłoszony dekret o obsadzie stanowisk kościelnych, który zezwalał władzy na administracyjne ingerencje w życie Kościoła. Posunięcie władz było zaskoczeniem dla kard. Wyszyńskiego oraz episkopatu. Prymas starał się poprzez rozmowy wpłynąć na zmianę tego aktu prawnego, co spotkało się z odmową władz. To zmusiło go do przygotowaniasłynnego memoriału zwanego Non possumus – z łaciny – „nie możemy”.

Dokument ten powstał 8 maja 1953 r., ale nie został upubliczniony i kilkanaście dni później przekazano go Przewodniczącemu Komitetu Centralnego PZPR i faktycznemu przywódcy państwa Bolesławowi Bierutowi. Kard. Wyszyński podsumowywał w nim relację na linii Kościół-państwo, wskazując na łamanie postanowień Porozumienia z 1950 r. oraz zapewnił o otwarciu duchowieństwa katolickiego na dialog, pod warunkiem uszanowania podstawowych praw ludzi wierzących.

Kilka miesięcy później, we wrześniu 1953 r. prymas Wyszyński został aresztowany. W różnych miejscach na terenie Polski prymas spędził w odosobnieniu w sumie 3 lata za nieuleganie polityce władzy komunistycznej. Na wolność wyszedł dopiero, gdy w październiku 1956 r. do władzy doszedł Władysław Gomułka jako I Sekretarz KC PZPR.