Narodowcy wraz z środowiskami konserwatywnymi reprezentującymi opcję prorosyjską, w Warszawie w listopadzie 1914 r. powołali Komitet Narodowy Polski, który nawoływał przede wszystkim do walki z Niemcami, których uznano za najważniejszych wrogów Polski. KNP próbował utworzyć niezależne wojsko polskie, tzw. Legion Puławski, jednak przedsięwzięcie to nie udało się z powodu braku zaangażowania władz rosyjskich, które jedynie ograniczyły się do ogólnikowych deklaracji w sprawie przyszłego zjednoczenia ziem polskich.

W kolejnym roku ofensywa niemiecka doprowadziła do zajęcia Warszawy przez Niemców. Wobec takiej sytuacji środowisko KNP zdecydowało się na przeniesienie się do Rosji. Od 1916 r., wobec słabnięcia Rosji, Dmowski uznał, że należy skupić się na zachodnich sojusznikach i we Francji oraz Wielkiej Brytanii rozpoczął kampanię na rzecz odbudowy niepodległej Polski.

Po rewolucji lutowej w Rosji Dmowski wraz z współpracownikami i sojusznikami 15 sierpnia 1917 r. w Lozannie utworzyli nowy Komitet Narodowy Polski, na czele którego stanął sam Dmowski. Innymi jego członkami byli konserwatysta Erazm Piltz czy hrabia Maurycy Zamoyski, jeden z najbogatszych Polaków, z którego pieniędzy była finansowana działalność organizacji. Innym istotnym jego członkiem był pianista i późniejszy premier Polski Ignacy Jan Paderewski, pracujący na rzecz rodaków w Stanach Zjednoczonych.

Komitet Narodowy Polski stał się ciałem uznawanym przez państwa Ententy za politycznego partnera i przedstawiciela Polaków w relacjach międzynarodowych.  Z inicjatywy Komitetu m.in. została utworzona Armia Polska we Francji, licząca ok. 100 tys. żołnierzy, z gen. Józefem Hallerem na czele, nazywana od kolorów mundurów Błękitną Armią. Jesienią 1918 roku za pośrednictwem Komitetu Piłsudski jako Naczelnik Państwa uzyskał międzynarodowe uznanie dla odbudowywanego państwa. Również na bazie Komitetu, poszerzonego o przedstawicieli rządu w Warszawie, sformowana została delegacja polska na konferencję pokojową w Paryżu w 1919 r.

Gdy wybuchła wojna Piłsudski nakazał mobilizację Strzelca, Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich. Z ich członków wywodziły się 144 osoby, które weszły w skład Pierwszej Kompanii Kadrowej, która miała stać się kadrą przyszłej armii polskiej. Piłsudski stanął na czele oddziału, który zorganizował się w koszarach przy krakowskiej ulicy Oleandry. Stąd 6 sierpnia 1914 roku Pierwsza Kompania Kadrowa wyruszyła i przekroczyła granicę austriacko-rosyjską. Zamiarem Piłsudskiego było wywołanie powszechnego, antyrosyjskiego powstania. Zamiar ten skończył się jednak porażką – powstanie nie wybuchło. Jesienią dzięki porozumieniu rządu i polskich stronnictw politycznych z Galicji stojących na stanowisku lojalności wobec Austro-Węgier utworzono Legiony Polskie złożone z trzech brygad. Dowódcą Pierwszej Brygady mianowano Józefa Piłsudskiego. Piłsudskiemu nie ufano, ale sądzono, że włączenie go Legionów pozwoli zachować kontrolę nad jego działaniami. Legiony walczyły przeciwko Rosji do 1917 roku, kiedy to Piłsudski wezwał żołnierzy do odmowy złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec. W wyniku tego oddziały zostały rozwiązane. Legioniści, którzy odmówili przysięgi, w tym Józef Piłsudski, zostali internowani, a pozostałych wcielono do powołanego pod komendą niemiecką Polskiego Korpusu Posiłkowego.

Sama PPS była środowiskiem niejednorodnym. Znalazło to wyraz podczas starć wewnątrz ugrupowań, co do prowadzonej przez nią polityki w okresie Rewolucji 1905 r., która wybuchła w Cesarstwie Rosyjskim przeciw władzy caratu na skutek niepowodzeń wojsk rosyjskich w trwającej wojnie z Japonią. Tzw. „młodzi” wewnątrz PPS głosili hasła marksistowskie, odwołujące się do walki klasowej i rewolucji oraz dążyli do włączenia się w ogólnorosyjski ruch socjalistyczny. W przeciwieństwie do nich tzw. „starzy”, do których zaliczał się Piłsudski, sprzeciwiali się takim planom i czuli się raczej kontynuatorami polskiej tradycji insurekcyjnej, stojąc na pozycjach walki o niepodległość Polski poprzez wywołanie ogólnonarodowego powstania zbrojnego. Wyrazem owych tarć był podział wewnątrz PPS, który nastąpił podczas IX Zjazdu partii w Wiedniu w 1906 r., na PPS Lewicę, skupiającą „młodych” oraz PPS Frakcję Rewolucyjną, zrzeszającą Piłsudskiego i jego współpracowników, wśród których był Feliks Perl. Co istotne w tym czasie nie doszło do formalnego podziału partii i obie grupy działały w ramach PPS.

W latach 1906-1907 Piłsudski doszedł do wniosku, że nie jest możliwa dalsza skuteczna walka na terenie Królestwa Polskiego z carską Rosją, a idei powstania nie można wcielić w życie. W takiej sytuacji „Ziuk” skupił się na zdobywaniu środków finansowych do dalszych działań oraz tworzeniu podstaw organizacyjnych akcji militarnej, których wyrazem było utworzenie Związku Walki Czynnej w 1908 r. List Piłsudskiego do Perla z tego roku stanowi wyraz zwrotu, którego dokonał Piłsudski w momencie przełomowym dla polskiej lewicy niepodległościowej.

Jednym z pierwszych wyrazów nowej polityki, którą Piłsudski przedstawił w liście była akcja pod Bezdanami, która miała miejsce 2 września 1908 r. i podczas, której obrabowany został rosyjski pociąg pocztowy a bojowcy socjalistyczni zdobyli ponad 200 tys. rubli . Zdobyte fundusze zostały później przetransportowane do Galicji i pozwoliły na uregulowanie zaległości finansowych PPS oraz wspomożenie rodzin uwięzionych towarzyszy.

Niestety, powstanie straciło sens jeszcze zanim wybuchło. W zaborze pruskim przygotowania zostały odkryte przez policję, a organizatorzy spisku zostali aresztowani. Próby wystąpień zbrojnych zostały szybko stłumione. W zaborze austriackim administracja zaborcza, wykorzystując konflikty pomiędzy szlachtą i chłopstwem, podburzyła chłopów do wystąpienia przeciwko swoim panom. Wydarzenia te, zwane Rabacją Galicyjską doprowadziły do śmierci tysięcy szlachciców, w tym wielu szykujących się powstańców. W zaborze rosyjskim nieliczne wystąpienia nie znalazły wielu zwolenników i zostały szybko zlikwidowane przez armię rosyjską. Powstanie wybuchło na większą skalę jedynie w Krakowie, będącym ówcześnie wolnym miastem.

Powstańcy wyrzucili z Krakowa garnizon austriacki i powołali Rząd Narodowy, który ogłosił się prawowitym rządem polskim. Rząd wydał odezwę, mającą na celu poderwanie do powstania ludności polskiej wszystkich zaborów. Manifest wpisuje się w główny nurt ówczesnej myśli demokratycznej. Proklamuje on Polskę bezstanową, w której zniesione zostaną wszystkie powinności chłopstwa wobec szlachty, przy jednoczesnym uwłaszczeniu. Było to pierwsze powstanie, które głosiło tak radykalne hasła reform społecznych. Nie możę to jednak dziwić, biorąc pod uwagę, że wszyscy członkowie Rządu Narodowego byli związani z TDP lub ze wspieranymi przez nie organizacjami konspiracyjnymi.

Odezwa rządu spotkała się z pewnym odzewem mieszkańców Krakowa i okolic. Do udziału w powstaniu zgłosiło się nawet więcej ludzi niż powstańcy byli w stanie wyposażyć. Wkrótce jednak okazało się, że oczekiwane wystąpienia w pozostałych częściach ziem polskich nie powiodły się. Wkrótce do Krakowa wkroczyły wojska austriackie, które w jednej bitwie rozbiły pozbawionych szans powstańców. Powstanie upadło, ale do jego niewątpliwych osiągnięć należy wyraźne postawienie sprawy chłopskiej na pierwszym miejscu w walce o wyzwolenie Polski.

Wskutek rywalizacji dwóch frakcji w Stowarzyszeniu – liberalnej i demokratycznej – zdominowani przez liberałów radykałowie utworzyli w 1837 roku nową organizację o nazwie Konfederacja Powszechna Narodu Polskiego. W ślad za tym samo Stowarzyszenie Ludu Polskiego zostało rozwiązane. Szymon Konarski został aresztowany przez Rosjan w 1838 roku i rok później stracony.

TDP było ugrupowaniem radykalnie demokratycznym i republikańskim. Jego program zakładał wywalczenie niepodległości poprzez wywołanie kolejnego powstania na ziemiach polskich. Główną siłę mieli w nim stanowić chłopi, poderwani do walki hasłami radykalnych reform społecznych, w tym przede wszystkim uwłaszczenia ich na uprawianej przez nich ziemi. Wstępem do powstania miało być uświadomienie chłopów za pomocą idei rewolucyjnych, czego dokonać mieli emisariusze TDP udający się do kraju. Jednocześnie, to w szlachcie TDP upatrywało winowajcę upadku dotychczasowych powstań. Niechęć tej warstwy społecznej do przeprowadzenia reform i osłabienia własnej pozycji powodowała, w opinii demokratów, że chłopstwo nie czuło się związane ze sprawą polską. Powstańcy pozostawali przez to zawsze mniejszością, niezdolną do wystawienia armii wystarczającej do pokonania państw zaborczych.

Manifest z Poitiers, ogłoszony w grudniu 1836 r., stanowi wyraz powyższych idei. Warto zauważyć, że w myśl idei liberalnych i demokratycznych, jak również historycznych Joachima Lelewela – jednego z najwybitniejszych członków TDP – manifest uznaje naturalną i przyrodzoną wolność i równość wszystkich ludzi. Podkreśla on nieodzowność równości wszystkich ludzi w przyszłej Rzeczypospolitej, a jednocześnie przyrodzoność demokratycznych rządów, których pozbawił ludzi feudalizm.

W skład TDP weszło wielu wybitnych emigrantów, którzy dążyli do wywołania na ziemiach polskich kolejnego powstania. Dość powiedzieć, że spośród trzech członków Rządu Narodowego, który ukonstytuował się w 1846 roku w ramach powstania krakowskiego, wszyscy mieli związki z TDP i organizowaną przez nie konspiracją.

Posłowie, ulegając radykalnym patriotycznym nastrojom warszawskiej ulicy, 25 stycznia 1831 roku, podjęli jednomyślną uchwałę o pozbawieniu Mikołaja I polskiego tronu, co było równoznaczne z zerwaniem unii personalnej, deklaracją niepodległości Królestwa i kontynuacją wojny z zaborcą. W ten sposób również zniweczono wszelkie próby porozumienia się z Rosją podejmowane przez tymczasowe władze powstania w grudniu 1830 roku.

Po upadku powstania akt detronizacji został wywieziony do Francji i ukryty przed Rosjanami starającymi się go przechwycić i zniszczyć.

Konstytucja wprowadzała dziedziczność tronu w saskiej dynastii Wettynów, nawiązując do postanowień Konstytucji 3 Maja. Sejm utrzymano dwuizbowy, z podziałem na senat i izbę poselską. Na wzór przedrozbiorowej Rzeczypospolitej wprowadzono do senatu z urzędu biskupów, wojewodów i kasztelanów (były to już tylko godności tytularne). Na wzór ustroju francuskiego wzmocniono władzę wykonawczą. Rząd tworzyli ministrowie. Na wzór francuski powołano też Radę Stanu pod przewodnictwem króla, z udziałem ministrów, sekretarza i czterech referendarzy. Radzie powierzono opracowywanie projektów ustaw, rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między sądami, orzecznictwo kasacyjne i oddawanie pod sąd ministrów. Podobnie na wzór francuski podzielono kraj na departamenty, a te na powiaty, stawiając na ich czele odpowiednio prefektów i podprefektów.