Od stycznia 1569 roku w Lublinie obradowały równolegle Sejmy polski i litewski, prowadząc negocjacje w sprawie zawarcia unii. Obrady przebiegały w atmosferze sporu. Ostatecznie jednak 1 lipca 1569 roku podpisano w Lublinie akt unii realnej między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim.

Akt unii mówił o połączeniu dwóch suwerennych państw – Polski i Litwy – w jeden organizm zwany Rzecząpospolitą Obojga Narodów z jednym władcą wybieranym wspólnie przez oba narody w wolnej elekcji, ze wspólnym Sejmem i wspólną polityką zagraniczną. Zachowano odrębne urzędy centralne, języki urzędowe, wojsko, skarb i sądownictwo. Wprowadzono jednakową monetę, ale bitą osobno w każdym państwie.

Spór nabrał nowego wymiaru wraz z nadejściem reformacji. W pierwszym odruchu polska szlachta bardzo zbliżyła się do kalwinizmu, którego wizja wspólnoty wydawała się atrakcyjniejsza niż luterańska. Paradoksalnie jednak, zwrot ten był nacechowany konserwatyzmem teologicznym i szczerą chęcią reformy Kościoła. Jeden z bliskich współpracowników nuncjusza papieskiego w Rzeczpospolitej odnotował w 1565 roku, że w sprawach dogmatycznych rycerstwo pozostaje katolickie. Dopiero gdy wywoła się hasło obrony przywilejów stanu duchownego, nikt nie deklaruje się katolikiem. Podobnie, zmiana wyznania stanowiła najlepszy sposób, by uciec sprzed jurysdykcji sądu duchownego.

Reformacja w Rzeczpospolitej przebiegła relatywnie spokojnie: nie doszło do palenia na stosach lub, jak choćby we Francji, do wojny domowej. Nie znaczy to jednak, że nie dochodziło do żadnych ekscesów. Paliwem dla argumentacji katolickiej były akty profanacji obrazów, postaci eucharystycznych i przejmowanie świątyń. Domagano się za to kar, ale wyroki w tych sprawach znów mógł wydać tylko sąd biskupi, którego jurysdykcji nikt nie chciał. Ten splot sprzecznych uprawień oraz ambicji religijnych gdzieś trzeba było przeciąć. Udało się to zrobić po długich dyskusjach na sejmie piotrkowskim 1562/1563. Zabraniając starostom wykonywania wyroków sądów duchownych, uchwała roku 1563 de facto znosiła jurysdykcję duchowną nie tylko w sprawach o wiarę, lecz także w sporach majątkowych.

Jednak w tym samym czasie dokonała się znacząca zmiana w łonie samej szlachty. W jednym punkcie zetknęły się ze sobą: parlamentaryzm zagwarantowany konstytucją Nihil novi z 1505 roku, rosnące wpływy pism Arystotelesa i Cycerona oraz realne potrzeby państwa. Z takiego sprzężenia, zrodził się tzw. ruch egzekucyjny, który wydał z siebie wielu wybitnych myślicieli i mężów stanu. Jednym z nich był duchowny, Stanisław Orzechowski herbu Oksza (1513-1566). Był on człowiekiem wybitnie wykształconym, a jego kunszt retoryczny miał niewielu sobie równych. Dzięki niemu zyskał sobie przydomek ideologa złotej wolności szlacheckiej.

W Mowie do szlachty polskiej Orzechowski wyłożył zasady republikańskiej polityki. Przedmiotem laudacji jest prawo i jego znaczenie dla funkcjonowania państwa. Dzięki niemu wytworzył się w Rzeczypospolitej sposób życia tak atrakcyjny, że nawet państwa ościenne, jak Ruś, zechciały przyłączyć się do niej jako prowincja. Dzięki niemu też zabezpieczona jest wolność, której coraz mniej można doświadczyć w innych krajach europejskich, gdzie budowany był absolutyzm monarszy. Dzięki niemu wreszcie, w Królestwie Polskim, nawiązującym swoim ustrojem do antycznego rządu mieszanego, panuje stabilność, służąca temu by król, senat lub ogół szlachecki nie zagrozili dobru całego państwa.

Te wszystkie prawa, powiada Orzechowski, które tak dobrze służą Rzeczypospolitej opisał i skodyfikował Jakub Przyłuski – dzieło Orzechowskiego było bowiem wstępem do jego zbioru. Można powiedzieć, że jeśli Statuta Przyłuskiego stanowią podręcznik prawa, to Mowa Orzechowskiego jest komentarzem praktycznym. Dzięki temu ostatniemu szlachcic dowie się, że jest nie tylko poddanym króla, lecz także obywatelem wolnej Rzeczypospolitej.

Andrzej Frycz Modrzewski był w tym kontekście osobą szczególną. Nie tylko pozostawał on zwolennikiem równości i zażartym bojownikiem o reformę prawa karnego w zakresie kar za zabójstwo, ale jego horyzonty były o wiele szersze. Napisane doskonałą łaciną „O poprawie Rzeczypospolitej” było dziełem, mającym na celu kompletne ujęcie spraw państwowych. Jego początek, opierał się na autorytecie Arystotelesa, jednak cała zmiana tkwiła w szczegółach. Frycz zmodyfikował definicję Stagiryty i podkreślił, że „kto w niech [tj. rzeczypospolitej] żyje, wszystkie swe prace, chęci, trud, pilność i skrzętność winien ku temu obracać, by wszystkim obywatelem działo się dobrze i aby wszyscy mogli żyć życiem szczęśliwym”. Ta myśl wyznacza następnie kierunek rozumowania w całym dziele. Rzeczpospolita istnieje, bo jest związana prawem, a skoro te same prawa mają rządzić państwem, to i tymi samymi karami należy karać przestępców. Równość wobec prawa jest zatem konsekwencją wyjściowego założenia, że rzeczpospolita istnieje dla szczęścia wszystkich. Natomiast prawo, pełniąc rolę służebną wobec państwa, możne różnicować kary, ale jedynie z niekorzyścią dla wysokich dostojników. To ich przestępstwa czynią bowiem państwu większą szkodę niż przestępstwa plebejuszy.

Z jednej strony myśl Frycza cechował duży radykalizm poglądów i trudno było oczekiwać, żeby zaakceptowano je w warunkach XVI-wiecznego społeczeństwa. Z drugiej strony „O poprawie Rzeczpospolitej” stanowi perłę staropolskiej myśli politycznej, która w swoim arcydziele nie zapomniała ująć się za stanem najniższym.

Na przełomie XV i XVI wieku istotnym czynnikiem wywołującym chaos w systemie monetarnego był dynamiczny proces pogarszania monety, powiązany m.in. z brakiem odpowiedniej ilości kruszcu w Europie. Memoriał Zasady bicia monety (1526) poświęcony jest przyczynom pogorszania pieniądza, spadku jego wartości nabywczej i skutkom społeczno-politycznym tego procesu. Mikołaj Kopernik dokonuje rozróżnienia nominalnej oraz realnej (kruszcowej) wartości monety.

W ramach rozprawy sformułował teorię, że gdy w obiegu znajdują się dwa rodzaje pieniądza o takim samym nominale, to pieniądz lepszy, a więc cechujący się wyższą zawartością kruszcu, będzie wypierany z obiegu i tezauryzowany. W konsekwencji na rynku pozostanie jedynie pieniądz gorszy. Stąd też hasłowa formuła dla wyjaśnienia tego procesu: gorszy pieniądz wypiera lepszy. W naukach ekonomicznych zjawisko to nosi miano prawa Kopernika-Greshama. Kopernik zauważał ponadto, że „podły pieniądz” skutkuje negatywnymi konsekwencjami w skali całego kraju, a nawet prowadzić może do upadku królestwa.

Konstytucja całkowicie unieważniała przywilej mielnicki i poważnie ograniczała kompetencje prawodawcze króla i senatu, zakazując dokonywania zmian w prawie bez uzyskania zgody senatorów i szlachty reprezentowanej w Izbie Poselskiej. Zasada nihil novi oznaczała ugruntowanie pozycji dwuizbowego parlamentu w systemie politycznym państwa polsko-litewskiego. Od tego momentu parlament, a zwłaszcza Izba Poselska, uzyskały faktycznie status najwyższej władzy w państwie. Funkcjonowanie sejmu miało teraz zależeć od sprawnego współdziałania króla, rady królewskiej (Senatu) i posłów ziemskich (Izby Poselskiej).

Konstytucja 1505 roku uznawana jest przez historyków państwa i prawa za początek demokracji szlacheckiej w Rzeczpospolitej.

Głównym postanowieniem dokumentu było przyzwolenie na daleko idący związek Polski i Litwy. Unia zakładała wspólną elekcję władcy – króla polskiego, co powodowało utracenie przez Jagiellonów prawa do dziedziczenia władzy na Litwie. Każdy przyszły król został zobowiązany do zatwierdzenia podczas koronacji wszelkich dotychczasowych praw Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, a nad sprawami państwa miała obradować powołana wspólnie rada.

Unia mielnicka nie została ostatecznie ratyfikowana przez stronę litewską i nie weszła w życie, ale jest uznawana za pierwszy krok w kierunku unii realnej, która została zawarta między Polską i Litwą w 1569 roku.

W analizach dotyczących treści Memoriału i stojących za nim inspiracji, historycy podkreślali zarówno kontynuację polskich tradycji myśli politycznej i prawnej: Mateusza z Krakowa, Pawła Włodkowica i Jakuba z Paradyża, jak i zbieżność treści z ideologią husycką, z wzorami czerpanymi z prac czternastowiecznych legistów francuskich, a wreszcie możliwą inspirację myślą niemieckich reformatorów XV wieku, tworzących nurt tzw. Reformy Rzeszy. Autor, doktor prawa rzymskiego i kanonicznego, wyróżniający się na tle innych świeckich dostojników swej epoki starannym wykształceniem (studiował w Erfurcie, Wiedniu i Bolonii), szczególną wagę przykładał bowiem do prawnych aspektów funkcjonowania państwa.

Memoriał Jana Ostroroga przysparza historykom wielu problemów. Pojawiały się opinie, że nie dysponujemy tekstem autentycznym, lecz jedynie przeróbką wcześniejszego dzieła specjalnie przygotowaną dla celów politycznych. Kiedy indziej sugerowano, że tekst jest apokryfem, powstałym w pierwszej połowie XVI stulecia, w którym wykorzystano nazwisko kasztelana poznańskiego, by wypowiedzieć postulaty z doby formowania się ruchu egzekucyjnego. Jednym ze źródeł wątpliwości pozostaje fakt, że najstarsze rękopisy, którymi dysponujemy, pochodzą z lat 30. XVI wieku, a zatem są o kilka dekad młodsze niż czas działalności i życia historycznej postaci Jana Ostroroga.

Dokument został potwierdzony w Krakowie w 1433 roku.